Một thoáng thi ca trữ tình Đức ngữ

Đàm Trung Pháp

MỘT THOÁNG THI CA TRỮ TÌNH ĐỨC NGỮ

dubistwieeineblume

 

Thành kiến cho rằng Đức ngữ chói tai, vụng về và nặng nề đã bị thi ca trữ tình Đức ngữ phản bác bằng bản chất uyển chuyển, linh động, và đầy nhạc tính của nó. Chính bản chất này đã giúp thơ trữ tình Đức ngữ đi sâu vào di sản văn học nhân loại, qua một cơ duyên hy hữu: sự thăng hoa của loại thơ chan chứa tình cảm này xảy ra cùng lúc mà âm nhạc đang đi đến tột đỉnh tại Đức Quốc. Mối liên kết diệu kỳ giữa chữ nghĩa và âm điệu trong thế kỷ 18 và 19 đã tạo nên những bài ca bất hủ cho các danh tài âm nhạc Brahms, Schubert, và Schumann. Trong bài viết này, bút giả mời quý bạn đọc một vài bài hoặc đoạn thơ chan chứa tình người, trong đó – theo lời Hermann Hesse (giải Nobel văn chương 1946) – các thi sĩ sẵn sàng “gọi tên từng con thú từng phiến đá với tất cả yêu thương.”

Du bist wie eine Blume (Em như là một đóa hoa) là một tuyệt tác của Heinrich Heine (1797-1856). Bài thơ này đã được Robert Schumann phổ nhạc nên lại càng thêm lừng danh hoàn vũ. Nó phản ánh mối tình tuyệt vọng giữa thi nhân và một người bà con trong họ mang tên Amalie, xinh đẹp nhưng rất thực tế. Nàng làm ngơ Heinrich để đi lấy chồng giàu sang, gây ra một vết thương lòng dai dẳng cho nhà thơ. Trong đoạn mở đầu bài thơ, người đọc đã thấy ngay mức xót xa khôn tả của Heinrich – Amalie yêu kiều bao nhiêu thì chàng đau lòng bấy nhiêu:

Em trông như một đóa hoa Du bist wie eine Blume

Thắm tươi duyên dáng mặn mà băng trinh So hold und schön und rein

Ngắm em anh thấy khổ đau Ich schau’ dich an und Wehmut

Lẻn vô tâm thất thảm sầu lòng anh Schleicht mir ins Herz hinein

Tuyệt vọng nhưng lại là một người thua cuộc cao thượng, trong phần còn lại của bài thơ ấy Heinrich đã nguyện cầu Ơn Trên ban phước lành cho Amalie được mãi mãi là một đóa hoa rực rỡ làm đẹp cho đời. Người ta thường coi Heine là nhà thơ lớn sau cùng của trào lưu lãng mạn Đức đã có thể viết lên những bài thơ tráng lệ tiêu biểu nhất của thời điểm ấy. Chẳng hạn, bài thơ Im wunderschönen Monat Mai (Trong tháng Năm rực rỡ) của Heine cho người đọc thấy con người và thiên nhiên, vốn đã sẵn có những liên hệ mật thiết, cùng chợt bừng tỉnh khi mùa xuân trở lại:

Trong tháng Năm rực rỡ Im wunderschönen Monat Mai

khi muôn hoa đua nở Als alle Knospen sprangen

là lúc trong tim tôi Da ist in meinem Herzen

tình yêu bừng thức dậy Die Liebe aufgegangen

Trong tháng Năm rực rỡ Im wunderschönen Monat Mai

khi chim chóc líu lo Als alle Vögel sangen

tôi cùng nàng thú thật Da hab’ ich ihr gestanden

lòng ham muốn của tôiMein Sehnen und Verlange

Chủ đề “carpe diem” hoặc “xuân bất tái lai” không thể thiếu trong thi ca trữ tình, và thi sĩ Ludwig Heinrich Christoph Hoelty (1748-1776) tài hoa mệnh yểu viết về chủ đề này như có linh tính về cuộc đời ngắn ngủi của chính mình. Giỏi thần học và bi quan về cuộc sống phù du, Hoelty mê say thiên nhiên, ái mộ tuổi trẻ, và ngợi ca tình ái. Nhưng cạnh niềm vui trong thơ Hoelty, người ta thấy lẩn quất đâu đây một thiên tai đang đợi, một Tử Thần đang chờ. Trong bài Lebenspflichten (Trách nhiệm cuộc đời), giữa khung cảnh tráng lệ của mùa xuân Hoelty đưa ra cái chết bất ngờ của một chàng trai đang dồi dào sinh lực:

Hôm nay trong điệu xuân vũ Heute huepft, im Fruelingstanz

chàng thanh niên còn vui thú nhảy caoNoch der frohe Knabe

Mai đây vòng hoa thương nhớMorgen weht der Todtenkranz

trên mộ chàng đã theo gió phất phơSchon auf seinem Grabe

Nhưng từ cái nhìn thực tế đến cõi đời ngắn ngủi, Hoelty không buồn mà chỉ muốn xác định mục đích cuộc đời một cách giản dị và hợp lý: vì cái chết không thể tránh được, chúng ta hãy tận hưởng cuộc sống phù du ấy trong niềm vui cùng thiên nhiên, tình ái, và say sưa:

Chớ để một chim họa mi nàoLasset keine Nachtigall

hót líu lo mà không ai biếtUnbehorcht verstummen

con ong nào lúc ánh xuân vềKeine Bien’ im Fruehlingsthal

ca rầm rì mà chẳng ai ngheUnbelauschet summen

hãy tận hưởng khi Trời ưng thuậnFühlt, so lang es Gott erlaubt

nụ hôn cùng những trái nho ngonKuss und suesse Trauben

cho đến khi Thần Chết tham ôBis der Tod, der alles raubt’

cướp hết đi những gì anh cóKommt, sie euch zu rauben

Thi nhân trữ tình lẫy lừng nhất trong văn học Đức phải là Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832). Bậc thiên tài hy hữu trong lịch sử loài người đã thành công trong đủ mọi loại văn chương. Trong cõi thơ trữ tình của ông, nổi bật nhất là ngôn ngữ bình dị và cấu trúc ngữ pháp đơn sơ theo truyền thống dân ca. Trọn bài thơ Gefunden (Tìm thấy) chuyển ngữ dưới đây phản ánh vẹn toàn các đặc trưng đó:

Tôi đi trong rừng Ich ging im Walde

Một mình cô quạnhSo für mich hin

Chẳng tìm kiếm chiUnd nichts zu sehen

Đó là chủ ýDas war mein Sinn

o o o

Bỗng trong bóng mátIm Schatten sah ich                                                                                              

Ló rạng nụ hoaEin Bluemenchen stehn

Long lanh tựa saoWie Sterne leuchtend

Đẹp đôi mắt hiềnWie Äuglein schoen

o o o 

Tôi muốn bẻ hoaIch wollt’ es brechen                                                                                               

Nhưng hoa khẽ bảoDa sagt’ es fein

Hoa sao khỏi héoSoll ich zum Welken

Nếu phải lìa cànhGebrochen sein

o o o 

Tôi đào tất cảIch grub’s mit allen

Rễ nhỏ cây hoaDen Würzlein aus

Đem về vườn câyZum Garten trug ichs

Bên nhà lộng lẫyAm huebschen Haus

o o o 

Tôi trồng lại hoaUnd pflanzt’ es wieder

Trong góc vườn vắng Am stillen Ort

Giờ đây cây lớnNun zweigt es immer

Mãi mãi trổ bôngUnd blueht so fort

Cần biết thêm rằng cái cây hoa tươi tốt mà lại biết nói tiếng Đức rất có duyên trong bài thơ hiền hòa chan chứa ân tình nêu trên chính là cô Christiane Vulpius. Cô là một thanh nữ đẹp cả người lẫn nết mà thi nhân đã bất ngờ “tìm thấy” trong một công viên tại La Mã và mang ngay về nhà làm bạn đời đấy!

Một nhà thơ rất ái mộ Goethe là Jakob Michael Reinhold Lenz (1751-1792). Lenz bắt chước cả lối sống lẫn phong cách làm thơ của Goethe. Nhiều bài của Lenz giống thơ Goethe đến nỗi người đương thời không thể phân biệt nổi. Bài thơ thống thiết Wo bist du itzt? (Em ở đâu bây giờ?) mà hai đoạn được trích dẫn dưới đây cho thấy thêm vài chi tiết thú vị. Lenz làm bài này để tặng Friedericke Brion, một phụ nữ mà thi nhân đang choáng váng say mê. Friedericke cũng đã là nguồn cảm hứng dạt dào một năm trước đó cho các bài thơ tình nồng nàn nhất của Goethe! Chắc hẳn Lenz đã làm bài thơ đó trong lúc thương nhớ người trong cuộc đến tái tê, viết ra những câu không gò bó, chất ngất đắm say riêng tư, rập theo khuôn mẫu những bài thơ trữ tình ban đầu của Goethe. Có lẽ chỉ những ai đã có kinh nghiệm với sự kiện người yêu mình tự nhiên biệt tích tăm hơi mới có thể hiểu thấu nỗi đau lòng của Lenz lúc đó:

Từ buổi em đi, mặt trời hết sáng Seit du entfern will keine Sonne scheinen

và có mối tâm đồng tha thiếtund es vereint

giữa trời xanh và người bạn em đây das Himmel sich, dir zartlich nachzuweinen

nhớ thương em than khóc vơi đầymit deinem Freund

Mọi lạc thú cùng em xa vắngAll unsre Lust ist fort mit dir gezogen

lặng tanh thành phố lẫn đồng hoangstill ueberall Wald und Feld

theo em cũng vụt bay đi khỏiist dir nach ist sie geflogen

cả chú chim bé nhỏ họa midie Nachtigall

Bài thơ trữ tình tiếng Đức mà người viết cho là thấm thía nhất mang tên Der Wirtin Toechterlein (Con gái nhỏ bà chủ quán) của Ludwig Uhland (1787-1862). Bài viết ngưng tại đây với tuyệt tác ấy – cũng đã trở thành một dân ca – mà nhiều người đọc hoặc nghe xong đã nhỏ lệ tiếc thương:

Ba chàng trai trẻ vượt sông RheinEs zogen drei Bursche wohl ueber den Rhein

đến ghé thăm một bà chủ quánBei einer Frau Wirtin, da kehrten sie ein

“Bà chủ còn rượu ngon đấy chứ“Frau Wirtin, hat Sie gut Bier und Wein

ái nữ yêu kiều của bà đâu?”Wo hat Sie Ihr schoenes Toechterlein?”

o o o

Rượu tôi còn, vẫn mới và trong“Mein Bier und Wein ist frisch und klar,

Con đang nghỉ trên chiếc xe đònMein Toechterlein liegt auf der Totenbahr.”

Và khi họ bước vô phòng kháchUnd als sie traten zur Kammer hinein

thấy cô nằm trong chiếc hòm đenDa lag sie in einem schwarzen Schrei

o o o

Chàng thứ nhất lật tấm khăn che mặtDer erste, der schlug den Schleier zurueck

và ngắm nàng qua tia mắt khổ đauUnd schaute sie an mit traurigen Blick

“Em đẹp xinh ơi, nếu em còn sống“Ach! Lebtest du noch, du schoene Maid

anh sẽ yêu em mãi mãi chẳng ngừng – Ich wuerde dich lieben von dieser Zeit”

o o o

Chàng thứ hai mở mảnh khăn che mặtDer zweite deckte den Schleier

rồi quay lưng cho lã chã lệ rơiUnd kehrte sich ab und weinte dazu

“Hỡi em yêu nằm trong quan tài tối – “Ach! Dass du liegst auf den Totenbahr

anh trót yêu em đã mấy năm rồi – Ich hab’ dich geliebt so manches Jahr”

o o o

Chàng thứ ba bước tới nhấc khăn lênDer dritte hub ihn wieder sogleich

hôn miệng nàng đã ngả mầu trắng bệchUnd kuesste sie an den Mund so bleich

“Anh đã yêu em, yêu em hôm nayDich liebt’ ich immer, dich lieb’ ich noch heut

và sẽ còn yêu em đến muôn đời”Und werde ich lieben in Ewigkeit”

 

[ĐTP 2010]