Một thoáng thi ca trữ tình Ý ngữ

 Đàm Trung Pháp

      MỘT THOÁNG THI CA TRỮ TÌNH Ý NGỮ

 

LỜI PHI LỘ: Trong số những ngôn ngữ tôi đã học hỏi, tôi mê tiếng Ý nhất vì lối phát âm nghe thật êm tai của nó, với năm mẫu âm căn bản “a”, “i”, “u”, “e” và “o”. Ba âm đầu phát âm như tiếng Việt, và hai âm sau cùng thường phát âm giống “ê” và “ô” trong ngôn ngữ chúng ta. Những mẫu âm nhiều nhạc tính này xuất hiện ê hề trong mọi vị trí, nhất là các âm “i” và “e” ở vị trí sau cùng của các danh từ và tính từ số nhiều. Thêm vào đó là những kết hợp rất êm tai của một số tử âm và mẫu âm, chẳng hạn khi tử âm “s” nằm giữa hai mẫu âm (như trong hai chữ “musicale” và “melodioso”) thì nó phát âm như âm “d” trong chữ “du dương” của chúng ta; tử âm “c” khi đi với “i” và “e” thì đọc như “chi” và “chê” trong tiếng Việt; và các âm tiết “gia” và “gio” được phát âm mạnh mẽ đôi chút hơn là “gia” và “giô” trong tiếng Việt. Quả thực, khi muốn diễn tả ý nghĩ “Trong vườn hoa văn chương Ý có nhiều thi nhân trữ tình” thì người dân thành phố La Mã sẽ rót mật vào tai người nghe thế này: Nel giardino letterario d’Italia ci sono molti lirici.” Nghe người thường nói tiếng Ý mà đã thích thì khi lắng tai nghe thơ và nhạc Ý chắc phải khoái tai hơn nhiều. Chúng ta hãy thưởng thức đôi chút thơ trữ tình Ý ngữ, trong đó thấp thoáng những bóng giáng yêu kiều đã một thời làm cho những nhà thơ ấy đứng ngồi chẳng yên.

                                                                                              o o o O o o o

 

GUIDO CAVALCANTI (1260-1300) là thủ lãnh trường phái Dolce stil nuovo (Lối viết mới ngọt ngào) mà chủ đích là để tán dương phụ nữ. Tán dương phái đẹp thực ra đâu có gì mới mẻ, nhưng cái “mới ngọt ngào” của trường phái Cavalcanti là niềm tin rằng tình yêu chỉ có thể phát sinh trong những con tim hào hiệp cao nhã và phái đẹp chính là những thiên thần giáng thế để cứu độ các đấng mày râu! Như vậy, tình yêu dành cho một phụ nữ cũng là tình yêu dâng lên Thượng Đế. Cavalcanti làm nhiều thơ, nhưng những bài hay nhất của ông lại là những bài ngăn ngắn trong đó triết lý khô khan bị quên lãng mà chỉ còn những tình ý cá nhân chan chứa. Bài thơ In un boschetto (Trong một cánh rừng thưa) là một tuyệt chiêu nói về cuộc gặp gỡ như mơ giữa thi nhân và một nữ mục tử trong rừng. Yếu tố thành khẩn và bộc trực trong cảm nghĩ của cô mục tử trong bài thơ làm người đọc khó quên được nàng. Nàng diễm lệ như thế này thì còn ai hơn được:

 

Trong rừng thưa tôi gặp nàng mục tử – In un boschetto trovai pastorella

hơn cả sao trời – nàng đẹp như mơ – Più che la stella bella al mi parere

 

Tóc vàng óng ả, da thịt hồng tươi, đôi mắt long lanh tình ái, nàng đang chăm sóc đàn cừu non. Mà gợi cảm thay:

 

Và đi chân không, ướt đẫm sương mai  E, scalza, di rugiada era bagnata

nàng hát ca như say hương tình ái  Cantava come fosse innamorata

 

Thi nhân choáng váng, chào nàng làm quen và muốn biết nàng có ai đi cùng với nàng không. Dịu dàng nàng thưa:

 

Rằng cô đơn cô độc em băng rừng Che sola sola per lo bosco gia

 

Như thể đã quen thi nhân từ lâu, nàng thỏ thẻ cho biết mỗi khi nghe tiếng chim ca nàng lại thầm ước có được người yêu. Dịp may tới rồi, thi nhân tự nhủ, vì nàng còn lẻ bóng mà chim chóc lại đang ca hát tưng bừng. Chàng thử lửa:

 

Tôi chỉ xin ân huệ hôn nàng Merzè le chiesi sol che di baciare

và ôm ấp – nếu cùng ước vọng E d’abbracciare – le fosse’ n volere

 

Nắm ta thi nhân, nàng cho biết trái tim đã trao chàng đó. Tay đan tay, họ đi dưới những cành cây tươi tốt, quanh chân họ hoa sắc muôn màu. Nàng chẳng còn là mục tử tầm thường nữa đâu, vì:

 

Chốn này cuộc sống vui như hội E tanto vi sentio gioia e dolzore

thần tình yêu – chắc hẳn nàng rồi – Che dio d’amore – parmevi vedere

 

Người dân Ý yêu bài thơ In un boschetto bất hủ này của Cavalcanti vì tác giả đã thần thánh hóa một cách kỳ diệu một phụ nữ không quyền quý cao sang.

 

 

FRANCESCO PETRARCA (1304-1374) là một đại danh nữa trong thi ca Ý. Thi hào này mở ra một kỷ nguyên mới cho văn chương mà đặc trưng là mến mộ thiên nhiên, say sưa thế tục, nhưng cũng có nhiều trăn trở trong hồ nghi và mâu thuẫn.  Ông làm nhiều thơ bằng tiếng La-tinh khiến ông danh tiếng lẫy lừng, nhưng dân chúng mến mộ ông nhiều hơn vì những bài ca trữ tình hoa mỹ viết bằng tiếng Ý được hậu thế góp lại thành tập Canzoniere (Sách hát). Tập thi ca đó để tặng nàng Laura, cũng là một thứ người tình lý tưởng. Chỉ biết khi thi nhân gặp Laura thì nàng đã có chồng. Laura là căn nguyên cho cả thú vui lẫn khổ đau cho Petrarca. Nàng như trói buộc người thơ bằng sợi dây vô hình, đánh thức dậy trong chàng những đam mê thác lũ, và làm cho chàng quên đi cả Thượng Đế! Thực cả là một vấn nạn, vì:

 

Tâm trạng ta là chiến tranh và thù hận  Guerra è il mio stato, d’ira e di duol piena

chỉ nghĩ đến nàng ta mới được bình an E sol di lei pensando ho qualche pace

 

Khó có lời than nào vô vọng hơn hai câu thơ sau đây của Petrarca:

 

Ngàn lần ta chế đi rồi sống lại Mille volte il di moro e mille nasco

cứu rỗi ơi, mi cách trở muôn đời – Tanto dalla salute mia son lunge

 

 

GIOVANNI BOCCACCIO (1313-1375) – tác giả tuyển tập100 truyện ngắn Decameron lừng danh thiên hạ – có Fiammetta để vì nàng mà làm thơ tình lai láng. Không ai biết rõ tông tích Fiammetta; người ta tin nàng có máu vua chúa trong người. Nàng oái oăm lắm: trước hết khước từ trái tim Boccaccio, rồi chịu yêu chàng, để rồi sau cùng phản bội chàng. Khi còn yêu nhau, nàng khả ái, nhu mì, chiều lòng thi nhân hết mực. Mùa xuân đến, nàng dạo gót trên bãi cỏ xanh đầy hoa thơm khoe sắc. Phong cảnh hữu tình khiến Fiammetta chợt nhớ tới Boccaccio, người mà:

 

Có em hôm nay luôn bên cạnh  Ha presa e terrà sempre, come quella

chỉ mong sao thỏa mãn lòng anh – Ch’altro non ha in disio ch’e suoi piaceri

 

Lúc ấy thi nhân đi vắng, Fiammetta thở dài não nuột và gọi tên chàng cho đỡ nhớ. Kỳ diệu thay, khi yêu nhau say đắm, người ta dường như có thần giao cách cảm:

 

Như thấu lòng em để cùng âu yếm – Il qual, come gli sente, a dar diletto

chàng hiện ra nhìn em mỉm miệng cười – Di sè a me si move e viene in quella

trước khi em buồn vì nhớ quá đi thôi – Ch’i son per dir: Deh vien, ch’i non desperi

 

Mối tình đẹp như mơ ấy chẳng bền lâu. Hãy tưởng tượng nỗi lòng tan nát của Boccaccio khi cô Fiammetta lộng lẫy nhan sắc đó nỡ bỏ chàng vì một người khác có địa vị và tiền bạc hơn nhà thơ chung thủy!

 

 

TORQUATO TASSO (1544-1595) tài hoa tuyệt trần nhưng cũng bất hạnh vô song. Tasso khét tiếng với thiên anh hùng ca Gerusalemme Liberata (Thành thánh Giê-ru-sa-lem giải phóng). Vị thiên tài này bị bệnh tinh thần, nhiều phen bị cột chặt chân tay trong nhà thương điên. Tasso thương yêu vô vọng một giai nhân, cũng mang tên Laura, thuộc loại lá ngọc cành vàng. Nhưng Laura chỉ là một giấc mơ hão huyền cho Tasso mà thôi. Trong bài thơ Un’ ape esser vorrei (Ta muốn thành con ong) – trích dẫn dưới đây để kết thúc bài viết – ta sẽ thấy một Tasso tuyệt vọng đang mưu tính trả thù “người trong mộng” – mà lại trả thù một cách khiêu gợi lạ lùng:

 

Ta muốn thành con ong – Un’ ape esser vorrei

hỡi giai nhân tàn nhẫn – Donna bella e crudele

thì thầm ta hút mật thân em – Che susurrando in voi suggesse il mèle

và chẳng thể vào tim em được – E, non potendo il cor, potesse almeno

ngực trắng ngần ta sẽ chích thay – Pungervi il bianco seno

trong vết thương ngọt ngào êm ái ấy – E’ n si dolce ferita

ta lìa đời, hận đã rửa xong xuôi – Vendicata lasciar la propria vita.

 

[ĐTP 2009]