Sơ lược lịch sử địa chất vùng Đông Nam Á

Sơ lược lịch sử địa chất vùng Đông Nam Á

từ kỷ Creta (Phấn trắng) liên quan đến rừng Việt nam hiện tại

Nguyễn Lương Duyên

Trong những thực vật bậc cao làm nên những quần hệ rừng trên thế giới, nhóm thực vật hạt trần, những loài cây có quả nón, xuất hiện trước nhất khoảng cuối kỷ Devon-đầu kỷ Than đá, cách nay khoảng 360 triệu năm. Sau đó rất lâu, đến khoảng đầu kỷ Creta, cách nay khoảng 140 triệu năm mới thấy xuất hiện rõ ràng những thực vật có hoa hạt kín. Nhóm thực vật có hoa này khởi đầu từ những khu vực nhiệt đới ẩm, đã phát triển, tiến hoá (song hành với sự tiến hoá của côn trùng) và thích ứng nhanh chóng, lan toả chiếm lĩnh mặt đất, tạo nên những quần hệ thực vật vô cùng đa dạng về cấu trúc và chủng loài khắp trái đất, từ bờ biển đến núi cao, từ xích đạo tới cận vùng cực. Theo ước tính hiện nay của Viện Kew Gardens, Anh quốc, trong số 391,000 loài thực vật có mạch, có 369,000 loài là thực vật có hoa, chiếm 94% tổng số loài thực vật hiện hữu.

Trong khoảng thời gian xuất hiện và phát triển của thực vật có hoa trong kỷ Creta (140 đến 66 triệu năm trước), vùng Đông nam Á là một khối đất liền và Việt nam có vị trí trung tâm. Trong lịch sử địa chất, vùng Tây bắc Việt nam (núi Nghĩa Lĩnh) có tuổi khoảng 2 tỷ năm. Khoảng 400-200 triệu năm các mảnh vỡ của siêu lục địa cổ Gondwana di chuyển lên phía bắc, kết hợp hình thành vùng Đông Á châu trong đó có Việt nam. Vùng dãy Trường Sơn có thể đã hình thành từ 340-250 triệu năm trước, cùng thời với lớp đá vôi Vịnh Hạ long. Đuôi Nam Trường sơn, vùng Đông nam bộ nằm trên nền đá bazan và phù sa cổ, hiện nay có cao độ từ 0-986 m. Đến đầu kỷ Creta núi Phăng xi păn ra đời và định hình vào cuối kỷ, cùng lúc với Vịnh Hạ long. Khi tiểu lục địa Ấn độ va chạm vào khối lục địa Á Âu cách nay 50-40 triệu năm với sự hình thành dãy núi Himalaya, hệ thống núi có sẵn Việt nam cũng được nâng cao thêm. Sông Mekong có thể hình thành khoảng thời gian này. Trong thời kỳ băng hà biển thoái, thềm lục địa Sunda (nay chìm dưới biển phía miền Nam Việt nam) lộ ra. Sông Hồng, sông Lô, sông Đà cũng ra đời thời kỳ này. Vùng Tây nam bộ, có cao độ trung bình 2m, chỉ mới hình thành trong vòng 12,000 năm, thế Holocene (Toàn tân) do bồi tụ phù sa.

Thời kỳ đầu kỷ Creta, thực vật hạt trần vẫn chiếm lĩnh và thực vật có hoa hạt kín tiến chiếm ưu thắng vào cuối kỷ Creta, cách nay khoảng 66 triệu năm, với những loài tổ tiên của Sung (Ficus), Chò nước (Platanus), Mộc lan (Magnolia) xuất hiện trước tiên. Khí hậu tổng quát là nóng, lượng CO₂ rất cao, 1700 ppm, lượng O₂ ở mức 150% so với hiện tại.

Kỷ Paleogen (Cổ cận hay Đệ tam sớm), cách nay 66 đến 23 triệu năm, khu vực Đông Nam Á là một dãy đất liên tục. Lục địa Ấn độ vẫn chưa chạm vào mảng Á-Âu ít ra cho đến giữa kỷ. Đây là thời kỳ toàn cầu lạnh xuống, nồng độ O₂ ở mức 130% hiện tại, mức CO₂ là 500 ppm. Khí hậu lạnh làm những loài thực vật nhiệt đới giảm sự phong phú, chỉ còn hiện diện quanh vùng nhiệt đới xích đạo. Những loài thực vật rụng lá vùng lạnh lan tới gần nhiệt đới, trong đó có khu vực Đông Nam Á.

Kỷ Neogen (Tân cận hay Đệ tam muộn), cách nay 23 đến 2.6 triệu năm. Nồng độ O₂ trong khí quyển là 108% mức hiện nay, CO₂ khoảng 280 ppm.

Thế Miocen (Trung tân) cách nay 23 đến 5.6 triệu năm, khí hậu lạnh xuống, mảng băng ở hai cực lớn dần và dầy thêm, để đến cuối kỷ Neogen là khởi đầu thời kỳ băng giá hiện nay của địa cầu. Thực vật rụng lá chiếm ưu thế, đồng cỏ dần thay thế rừng. Các loài cỏ đa dạng hoá, tiến hoá quang hợp chu trình C4 thay thế cho chu trình quang hợp C3 ít hữu hiệu, ở khoảng 6 đến 7 triệu năm trước. Trong thế Miocen do lục địa Ấn độ đụng vào mảng địa tầng Á-Âu từ giữa kỷ Paleogen, gây nên sự tạo sơn Himalaya và hình thành khí hậu gió mùa cho vùng Đông Nam Á.

Thế Pliocen (Thượng tân) cách nay từ 5.3 đến 2.6 triệu năm trước. Nhiệt độ toàn cầu giảm sút, khô, do đó các loài thực vật nhiệt đới giảm đáng kể. Rừng lá kim, thảo nguyên che phủ phần lớn bắc bán cầu. Rừng nhiệt đới chỉ còn một đai hẹp dọc xích đạo.

Kỷ Đệ tứ, bắt đầu từ 2.6 triệu năm trước cho đến ngày nay. Trong kỷ này nồng độ O₂ vào khoảng 104% mức hiện nay, nồng độ CO₂ khoảng 250 ppm.

Thế Pleistocen (Canh tân) cách nay 2.6 triệu năm đến khoảng 12,000 năm trước, mức nước biển trong thời kỳ này thấp hơn hiện nay 120m. Cuối thế Pleistocen, cách nay khoảng 110,000 năm cho đến 12,000 năm, trái đất trải qua nhiều thời kỳ băng hà tiến thoái. Thời kỳ băng hà cuối cùng đạt cực đại cách nay 18,000 năm che phủ đến 30% bề mặt địa cầu và chấm dứt cách nay độ 10,000 năm.

Thế Holocen (Toàn tân), từ 12,000 năm đến nay, thực vật hiển hoa và côn trùng phát triển rất mạnh, chiếm lĩnh hầu như mọi nơi trên trái đất.